Constant Nieuwenhuys

 

New Babylon; aan ons de vrijheid

 

Gemeentemuseum Den Haag, zomer 2016

 

 

Ruimte + Kleur; Van Cobra naar New Babylon

 

Cobra Museum Amstelveen, zomer 2016

 

 

 

 

 

 

Begin: 1958

 

Kort na het midden vorige eeuw begon voormalig Cobra-kunstenaar Constant Nieuwenhuys ideeën te ontwikkelen over een toekomstige leefwereld, het project gaf hij de naam New Babylon. De trigger was een ontwerp voor een zigeunerkamp gemaakt eind 1956; in 1958 ontwikkelde hij het idee verder. Hoewel hij zich verdiept had in architectuur en stedebouw, bleef Constant daarbij uitdrukkelijk kunstenaar. Op de vraag hoe het is te leven met een toekomstproject, antwoordde hij: “Verlangen is het lot van de kunstenaar, het leeft los van de realisering. New Babylon is de visie van een kunstenaar op de wereld” (Nieuwsblad van het Noorden, 23 juli 1966).

 

     

 

                                                                                                                                               uit de NRC, 31 augustus 1973

 

 

Twee omstandigheden

 

Het Nieuwsblad van het Noorden citeerde op 4 maart 1967 Constant over het waarom van zijn uitgedachte toekomstperspectief. De krant trof de tekst aan op een kalender die Constant uitgaf voor de periode februari 1967- januari1968:

 

 

 

“Er zijn twee met elkaar samenhangende omstandigheden die, vooral in de afgelopen tien jaar, een kritieke situatie hebben veroorzaakt in de sterk geďndustrialiseerde landen:

 

De eerste en belangrijkste is de groei van de bevolking die leidt tot een bijna volledige verstedelijking van het landschap, dat daardoor als vrije ruimte verloren gaat.

 

De andere omstandigheid, die hiermee samenhangt, is het toenemend belang van het gemotoriseerd verkeer dat de leefruimte van het individu vergroot.

 

Deze ontwikkelingen hebben betrekking op een nieuwe sociale situatie die niemand kan ontkennen. Dit zijn de feiten en daar moeten we van uit gaan.

 

We mogen niet toestaan dat het verkeer de speelruimte van de steden vernietigt, zoals thans gebeurt, en we mogen de groei van de bevolking niet verantwoordelijk laten zijn voor de verandering van het landschap in een ononderbroken stadsbebouwing, -saai en doods, zonder enige mogelijkheid een boeiender leefwijze te creëren.

 

Elk toekomstplan, dat zo vrij is als het New Babylon-project, moet de problemen oplossen die door deze twee omstandigheden worden opgeworpen; iedere mislukking om ze op te lossen kan beschouwd worden als een aanslag op de vrijheid om te leven.”

      

 

 

 

 

                                                                                                                 Mannetje, 1947

 

 

 

                                       Autosaurus, ca 1965 (in de visie van Constant worden voertuigen speeltuigen)

 

 

Tweeërlei

 

De oorsprong van Constants ideeën over een futuristische leefwereld waren tweeërlei:

 

Najaar 1952 kreeg Constant een beurs waarmee hij in de gelegenheid werd gesteld drie maanden in Londen te verblijven. Uit Wikipedia: Bij zijn dagelijkse wandelingen door de gebombardeerde stad begon hij na te denken over hoe mensen leven en hoe steden bijdragen aan de kwaliteit van leven; hij werd zich ervan bewust dat gebouwen mensen beďnvloeden. Het viel hem op dat de meeste moderne constructies vooral praktisch en saai zijn en dat ze nauwelijks ruimte bieden voor een speelse en creatieve manier van leven. Terug in Amsterdam richtte Constant zich voornamelijk op architectuur en de stedelijke omgeving.

 

In een interview in het Nieuwsblad van het Noorden (23 juni 1966) vertelde Constant:

‘Ik was aanvankelijk schilder, toen ben ik gaan beeldhouwen. Daarbij maakte ik voor het eerst iets op schaal, iets dat dus groter gedacht wordt dan gemaakt. Zo heb ik in Alba in Italië een ontwerp voor een zigeunerkamp gemaakt. De zigeuners werden verdreven vanonder de oude betonnen overkapping van de veemarkt. Ze zaten toen naast de rivier, de fiume Tanaro, daar zaten ze. ’t Waren Piemontesi, dat is een bepaalde stam. Dat is in 1956 geweest.

Daardoor ben ik voor het eerst over New Babylon gaan denken. We zijn nomaden. We zijn pas in het stenen tijdperk sedentair geworden, toen we gingen produceren. Zigeuners staan wel ’t dichtst bij New Babylon wat hun leven betreft.“

 

 

 

 

                                                                                                                        Zigeunerkamp, 1956

 

Homo ludens

 

Constant voorzag dat (vrijwel) alle arbeid in de toekomst overbodig zou worden door volledige automatisering, de mens speelt in het productieproces geen rol meer en wordt een spelende mens, Homo ludens. Constant in de Tijd van 24 december 1964: “Alle scheppende energie, die nu verloren gaat voor het maken van consumptiegoederen, komt vrij. De wereld wordt een grote ‘happening’, waarin de mensen als eertijds de jagers van het neolithicum onbekommerd rondzwerven, op weg van het ene avontuur naar het andere, in een permanente hersenspoeling, want men hoeft niets te onthouden, niets te herinneren, het grote avontuur ligt steeds op wacht. Nuttigheid is een vergeten woord, het spel wordt kunst, een gemeenschapskunst.”

 

 

 

 

                                                                                                                        Zonneschip, 1956

 

 

New Babylon

 

Constant beschreef in het Nieuwsblad van het Noorden van 4 maart 1967 zijn suggestie voor New Babylon, de toekomstige woon- en leefwereld van Homo ludens, als volgt:

 

New Babylon is opgebouwd uit een aantal sectoren (van 5, 15 of 20 hectare), die zich ten minste 16 meter boven de grond bevinden, op elkaar aansluiten, zich in alle richtingen voortzetten en het landschap omsluiten; er ontstaat één totale wereldstad die de aarde als een net omspant. De bodem blijft vrij voor snelverkeer en landbouw, vrije natuur en historische monumenten. De daken der sectoren dienen tot vliegvelden en promenades.

 

Alle sectoren zijn uit meerdere verdiepingen opgebouwd en de ruimten der sectoren kunnen door mobiele elementen naar behoefte van de gebruikers veranderd worden; daarnaast heeft elke sector een of meer permanente woonhotels en openbare gebouwen. Behalve de woonhotels zijn de binnenruimten bestemd voor collectief gebruik en ze hebben geen andere functie dan ‘artistiek medium’ te zijn.”

 

 

 

 

 

Tweeledig

 

Constant: “De naam New Babylon heeft een tweeledige bedoeling. Allereerst een zinspeling op de “stad der zonde” volgens het joods-christelijke idee (in tegenstelling tot Zion, de stad gods), waarmee ik wil onderstrepen dat het ludieke leven op ieder punt strijdig is met de moraal van het utilitaire leven. Ziemaar het verbod voor ‘slavelijke arbeid’ op zondag bij de katholieken en op Sabbath bij de Joden en zie maar het verbod van spel (dansen, theater enz) bij protestanten.

 

Tevens echter wil ik met de naam Babylon een brug slaan naar de oosterse culturen en aanduiden dat de universele cultuur van de toekomst (de Babylonische spraakverwarring) complex is en de historische tegenstelling oost-west opheft. De naam heeft dus iets uitdagends.“

 

 

 

 

                                                                                                            Orient sector, 1959

 

 

Aandacht: 1965-66

 

In 1959 kreeg Constant een overzichtsexpositie in het Stedelijk museum Amsterdam. De recensent van de Tijd wist er geen weg mee: “Constant is een geraffineerd draadbuiger en hij weet vreemde ruimtelijke effecten te bereiken. [..] Hij bedrijft een wonderlijke twintigste-eeuwse alchemisterij, maar wat er uiteindelijk uit voort moet komen, blijft voor mij een raadsel.”

 

Constant voelde zich miskend wat betreft zijn ideeën over de toekomstige mens en zijn leefomgeving: “Men wist jarenlang niet wat men met mijn werk aan moest. Ik heb boeken over New Babylon in eigen beheer moeten uitgeven.” Januari 1965 liet Constant de Telegraaf optekenen: “Tot voor kort verkocht ik niets. Ik leef van de opbrengst van mijn Cobra-werk. Wat ik nu maak, levert niets op.”

 

Maar in 1965 brak hij in Nederland door met het futuristische project. Op 30 januari zei Constant tegen de Telegraaf: “De telefoon staat niet stil. Ze vragen me van overal om lezingen te houden en om exposities.” Dat jaar had Constant in Nederland diverse tentoonstellingen en in 1966 mocht hij het Nederlandse paviljoen op de Biennale van Venetië inrichten; hij won er de Cardazzo-prijs. In 1967 was er in kranten nog enige aandacht voor het project omdat provo’s een sector van New Babylon in Amsterdam hoopten uit te voeren, maar daarna werd het weer vrijwel stil in de kolommen.

 

 

 

 

                                                                                                        Grote gele sector, 1960

 

 

Einde: 1969

 

Constant in de Groene Amsterdammer, 17 januari 1996: “Ik heb tot in 1969 aan de uitwerking van het Nieuw Babylon-plan gewerkt, maquettes, plattegronden en tekeningen gemaakt, lezingen gehouden, artikelen geschreven. Ik had zelfs twee man in dienst, een bouwkundig tekenaar en een lasser om de maquettes te maken. Ik heb het gefinancierd met de verkoop van mijn vroegere schilderijen, want ik verkocht nooit iets van die maquettes. Op een gegeven moment ben ik gewoon opgehouden er verder aan te werken. Dat was een vrij moeilijke beslissing. Ik had het gevoel dat ik gedaan had wat ik kon, gezegd had wat ik wilde zeggen. Het had geen zin daar nog verder mee door te gaan, dan was ik in herhalingen vervallen.”

 

 

Afsluiting: 1974

 

In 1972 exposeerde Constant in een galerie in Parijs. In dat kader zei hij over het project New Babylon “Dat project is nu afgerond, ik ben al weer enige tijd aan het schilderen”. Twee jaar later leefde de belangstelling in Nederland weer op naar aanleiding van een grote overzichtsexpositie in het Gemeentemuseum Den Haag en de toekenning van de David Roëllprijs voor zijn tekeningen.

Uit de NRC van 31 augustus 1973:

 

                               

 

 

 

  

 

                                                                                                            Klein labyr, 1959

 

 

 

  De Tijd van 21 juni 1974

 

 

 

 

Hoewel Constant het project al in 1969 had afgerond, wordt het jaar 1974 nu als het eindjaar van het New Babylon-project beschouwd, met de expositie in het Gemeentemuseum als de ‘afsluitende tentoonstelling’.

 

Na de tentoonstelling bleef het grootste deel van New Babylon achter in het Gemeentemuseum. Constant wilde zijn atelier leeg houden om te kunnen schilderen en: “Het is hier veilig opgeborgen, wachtend op gunstiger tijden en toekomstige generaties”. De adviescommissie voor aankopen van museum keurde het plan goed om voor 900.000 gulden het project te kopen, de betaling werd gespreid over een aantal jaar.

 

 

Terugblik: 2016

 

Elf jaar na het overlijden van Constant is er opnieuw een grote overzichtstentoonstelling over het project New Babylon in het Gemeentemuseum Den Haag. Tegelijkertijd is er in het Cobra-museum Amstelveen een expositie over de aanloopjaren naar het project. Op deze webpagina’s een verslag van de ruimtelijke werken die geëxposeerd werden.

 

 

 

 

                                                                                                                 Mobiel ladderlabyrint, 1967

 

Constant Nieuwenhuys in een van de Cobra-manifesten:

“De kunst kan slechts betekenis hebben op dat uiterst gevaarlijke punt,

waar de toekomst het heden opslokt, waar het heden de toekomst maakt.”

 

 

Een overzicht van het oeuvre van Constant is te vinden op de website van Stichting Constant

 

 

 

Pastiche

 

      De kunstenaar Joep van Lieshout maakt veel pastiches, en hij ontwierp evenals Constant een utopische samenleving, hij

      noemde het SlaveCity. In de toekomstige wereld van Constant is iedereen vrij, in de bedachte wereld van Van Lieshout

      heerst juist onvrijheid. De portretfoto op de Wikipedia-pagina van Van Lieshout is met een knipoog naar Constant,

      eveneens een pastiche.

 

 

    

 

      Constant Nieuwenhuys (foto: Bram Wisman)                 Joep van Lieshout (foto: Diederik den Dikkenboer)

 

 

 

 


 

Tentoonstellingen  ‘Constant Nieuwenhuys: New Babylon’, Gemeentemuseum Den Haag

 

                                         ‘Ruimte + Kleur; Van Cobra naar New Babylon’, Cobra Museum Amstelveen, zomer 2016

 

Foto’s: september 2016

 

 

 

 

 

Startpagina Buitenbeeldinbeeld

 

 

Startpagina Constant